9) Translate the questions according to the example.
سوالات را با توجه به مثال ترجمه کنید.
Soraglary nusga boýunça terjime ediň.
Example/مثال /Göredeli:
…Sen biznesmenmi ýa-da mugallym?...
(Are you a businessman or a teacher?)
(آیا تو تاجر هستی یا معلم؟)
1. ………………………
(Is he Russian or American?)
(آیا او روس است یا آمریکایی؟)
2. ………………………
(Are you Turkmen or Russian?)
(آیا تو ترکمن هستی یا روس؟)
3. ………………………
(Are they doctors or teachers?)
(آیا آنها پزشک هستند یا معلم؟)
4. ………………………
(Are you teachers or students?)
(آیا شما معلم هستید یا دانش آموز؟)
Answers/ پاسخ ها /Jogaplar:
1. Ol orsmy ýa-da amerikan?
2. Sen türkmenmi ýa-da ors?
3. Olar lukmanlarmy ýa-da mugallymlar?
4. Siz mugallymlarmy ýa-da okuwçylar?
10) Answer the questions in the previous exercise according to the example.
با توجه به مثال به سوالات تمرین قبل پاسخ دهید.
Ýokardaky soraglara nusga boýunça jogap beriň.
Example/مثال /Göredeli:
…Men mugallym däl, men biznesmen...
(I’m not a teacher, I’m a businessman.)
(من معلم نیستم، من تاجر هستم.)
1. ……………………………
(He’s not American, he’s Russian.)
(او آمریکایی نیست، او روسی هست.)
2. ……………………………
(I’m not Russian, I’m Turkmen.)
(من روسی نیستم، من ترکمن هستم.)
3. ……………………………
(They’re not teachers, they are doctors.)
(آنها معلم نیستند، آنها پزشک هستند.)
4. ……………………………
(We’re not students, we’re teachers.)
(ما دانش آموز نیستیم، ما معلم هستیم.)
Answers/ پاسخ ها /Jogaplar:
1. Ol amerikan däl, ol ors.
2. Men ors däl, men türkmen.
3. Olar mugallymlar däl, olar lukmanlar.
4. Biz okuwçylar däl, biz mugallymlar.
Dialogue گفتگو
Gulälek: Seň adyň näme?
(What’s your name? اسمت چیه؟)
Dünýä: Meň adym Dünýä. Seň adyň näme?
(My name’s Dunya. What’s your name?)
(اسم من دنیا است. نام شما چیست؟)
Gulälek: Meň adym Gulälelk.
(My name is Gulalek)
(اسم من گولالک هست.)
Çekimli harplaryň ýazuw düzgüni
A harpy uzyn aýdylýan a sesine (aý, gutap, bagly) we gysga a sesine derek (tagma, açyk, takyr) ulanylýar.
E harpy e sesine derek (sen, bedew, geýim, demir, ýer, ýedi, eýe, eýer, çärýek, ezýet) ulanylýar.
I harpy uzyn (diş, miwe, ige, nire) we gysga (dil, pikir, kitap, iki) i sesine derek ulanylýar.
Uzyn aýdylýan i sesiniň soňundan ý sesi eşidilýän ýaly bolsa-da, olar edebi dilde ýazylmaýar.
miýwe, siýmap, niýre ýaly geplense-de, miwe, simap, nire ýaly ýazylýar.
Sözüň soňunda uzyn aýdylýan i sesinden soň ý harpy ýazylýar: iý, diý. Türkmen sözlerinde bularyň yzyna goşulma goşulanda hem, ý düşürilmän ýazylýar: iým, diýmek.
O harpy uzyn (borç, odun, don, dodak) we gysga (oglan, orak, dogan) o sesine derek ulanylýar. Ol türkmen dilinde sada sözleriň diňe birinji bognunda ýazylýar. Soňky bogunlarda o ýaly eşidilýän çekimlä derek a harpy ýazylýar.
dolok, oglon, owol, owsor ýaly geplense-de, dolak, oglan, owal, owsar ýaly ýazylýar.
Sada sözüň birinji bognunda gelen o sesi goşulyp ýazylýan goşma sözüň haýsy bognunda gelse-de o harpy ýazylýar.
Gündogar, günorta, günortan.
Sypat ýasaýjy -sow, sowult, -hor, -hon goşulmalardaky o sesi sözüň haýsy bognunda gelseler-de, olar o harpy bilen gazylýarlar.
Parahor, aksowult, damaksow.
Birinji bogunda o sesi gelen sözleriň öňünden bi- goşulmasy gelip, o sesi ikinji bogna geçse-de, oňa derek o harpy ýazylýar.
Sorag-bisorag, sowat-bisowat.
Türkmen diline rus dilinden geçen sözlerde o harpy sözüň her bir bognunda ýazylyp bilner.
Kolhoz, sowhoz, biohimiýa, traktor.
Ö harpy uzyn (bölüm, gök, dört, döş, köz) we gysga (böwet, göz, göle, göreş, köýnek) ö sesine derek ulanylýar. Ol sada sözleriň diňe birinji bognunda ýazylyp, soňky bogunlarda ö ýaly eşidilýän sese derek e harpy ýazylýar.
börök, jöwön, gözönök ýaly geplense-de, börek, jöwen, gözenek ýaly ýazylýar.
Sada sözüň birinji bognunda gelen ö sesi goşulyp ýazylýan goşma sözüň haýsy bognunda gelse-de ö harpy ýazylýar.
Bagröýken, gijöýlän ýolöten, guşgözi, mekgejöwen.
Birinji bogunda ö sesi gelen sözleriň öňünden bi- goşulmasy gelip, ö sesi ikinji bogna geçse-de, oňa derek ö harpy ýazylýar.
Döwlet-bidöwlet.
U harpy uzyn (uk, surat, duşmak) we gysga (ulag, uruş, ussa) u sesine derek ulanylýar.
Sada sözleriň birinji we ikinji bogunlaryndaky u sesine derek u harpy ýazylyp, ondan soňky bogunlarda eşidilýän u sesine derek bolsa y harpy ýazylýar.
Gurluşyk, durmuşymyz.
Ü harpy gysga (ülke, sübse, üçem) ü sesine derek ulanylýar. Uzyn ü sesini aňlatmak üçin bolsa, ü harpynyň yzyndan ý ýazylýar (çüýşe, süýt, üýşmek, güýç, çüý, süýşmek, tüýdük).
Y harpy uzyn aýdylýan (ys, gybat, gyz) we gysga aýdylýan (ygal, ylym, yssy, yşyk, şygyr) y sesine derek ulanylýar.
Ä harpy uzyn aýdylýan (bäş, bäri, gämik, däne, däri, mälim, şänik) we gysga aýdylýan (äkitmek, jähek, bähbit, mähir, mähnet, zähmet, şäher) ä sesi üçin ulanylýar.
Çekimsiz harplaryň ýazuw düzgüni
B harpy sözüň başynda we sözüň ortasynda zarply dymyk p sesinden soň gelende, zarply b sesine derek (bal, bir, kepbe, gupba), başga ýagdaýlarda süýkeş b sesine derek (abat, sabyn, gabyk, gaba, sebet, gurbaga, bilbil) ulanylýar.
B hapry alynma sözlerden (romb, gerb, leb) başga sözleriň soňunda ýazylmaýar.
W harpy tegelek yşgalaňly dodagara w sesine (wada, gawun, aw, wekil, döwür, düwme, düw), internasional sözlerinde (waza, razwedka, rewizor) ýasy yşgalaňly dodak-diş w sesine derek ulanylýar.
G harpy dört sany ses üçin ulanylýar:
yzky kentlewük zarply g sesi üçin: gara, goýy, guzy, tokga;
ortaky kentlewük zarply g sesi üçin: göz, geýim, geçi;
yzky kentlewük süýkeş g sesi üçin: agyz, çaga, aga, tyg;
ortaky kentlewük süýkeş g sesi üçin: egen, düzgün, özge, çigit, degirmen.
D harpy türkmen sözlerinde sözüň başynda we ortasynda eşidilen ýerinde ýazylyp, sözüň soňunda ýazylmaýar, internasional sözlerinde bolsa sözüň soňunda hem ýazylýar.
dag, adam, bedre, rekord.
Ž harpy sözüň eşidilen ýerinde ýazylýar: žanr, žurnal, aždarha, bagaž.
J harpy sözüň başynda we ortasynda ýazylyp, sözüň soňunda ulanylmaýar: jaý, jedel, jorap, eje, agy, monjuk. Emma käbir alynma sözleriň soňunda hem ýazylýar: kottej, kollej.
Z harpy sözüň hemme ýerinde ýazylýar.
az, zakazçy, zor, zehinli, zähmet, zergär.
Ý harpy sözüň hemme ýerinde -- başynda (ýüz, ýigit, ýüň), ortasynda (baýrak, goýy, geýim, çaýyr) we ahyrynda (baý, taý, çüý, aý) ýazylýar.
K harpy ortaky kentlewük k sesine (kümüş, ýüpek, ekiş, erik) we yzky kentlewük k sesine (kagyz, kaka, ak, gatyk, tokaý, bakja) derek ulanylýar.
L, m, n harplary sözüň hemme ýerinde gelip bilýär.
Ň harpy sözüň diňe başynda gelip bilmeýär, sözüň ortasynda we ahyrynda ýazylýar.
goňur, meňzeş, soň, müň, aň.
P, r, s, t harplary sözüň hemme ýerinde gelip bilýär.
F harpy sözüň hemme ýerinde gelip bilýär.
H harpy bogazda emele gelýän (habar, haýwan, hekaýa, hat, haly) we yzky kentlewük (wah, ahmyr, parh, nyrh) h seslerine derek ulanylýar.
Ç, ş harplary sözüň hemme ýerinde ýazylýar.